Vogelgriep op z’n retour dit voorjaar?
Na een lange winter waarin vogelgriep opnieuw op grote schaal circuleerde onder wilde vogels in en rond Nederland, is inmiddels het voorjaar aangebroken. Dat betekent dat veel overwinterende watervogels plaatsmaken voor terugkerende zomergasten. Zullen de uitbraken van vogelgriep daarmee spoedig afnemen, of moeten we vrezen voor opnieuw een dramatisch broedseizoen voor een aantal kolonievogels? In dit nieuwsbericht blikken we terug op de afgelopen maanden en schetsen we een beeld van eerdere voorjaren waarin hoogpathogene H5-virussen lang aanwezig bleven.
Dat er zich na de zomer van 2025 een nieuwe golf van vogelgriepbesmettingen onder wilde vogels aandiende, werd in oktober onder meer duidelijk door verontrustende berichten vanuit Duitsland, waar op dat moment grote aantallen Kraanvogels stierven. De eerste uitbraak onder pluimvee in Nederland werd op 6 oktober vastgesteld in de gemeente Aa en Hunze in Drenthe. Tien dagen later stelde het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) een landelijke ophok- en afschermplicht in voor gehouden vogels. Desondanks raakten er tot eind maart meer dan 40 pluimveebedrijven en 10 overige locaties met gehouden vogels besmet. Het zwaartepunt lag in Gelderland en Limburg maar ook in bijna alle andere provincies kwamen uitbraken voor. Na januari namen de aantallen iets af.
Het beeld uit de monitoringsprogramma’s van vogelgriep onder levende en dode wilde vogels sloot hierop aan. De eerste positieve uitslagen werden opgetekend in oktober. Opvallend was dat een relatief groot aandeel daarvan levende en ogenschijnlijk gezonde Wilde Eenden betrof. Verhoogde sterfte werd gedurende 2025/26 vooral vastgesteld bij een aantal soorten ganzen en zwanen, maar ook sommige aaseters en roofvogels bleven niet gespaard. Van de dode vogels die tussen 1 oktober en 17 maart op vogelgriep werden onderzocht door het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) en Wageningen Bioveterinary Research (WBR), bleek onder meer 77% (79/103) van de Grauwe Ganzen, 69% (27/39) van de Buizerds, 69% (9/13) van de Kolganzen, 64% (18/28) van de Brandganzen, 60% (21/35) van de Grote Canadese Ganzen, 52% (32/62) van de Knobbelzwanen en 40% (8/20) van de Zilvermeeuwen positief. Ook bij diverse andere vogelsoorten werd het virus vastgesteld. Zo werden er bijvoorbeeld een dode Kraanvogel, drie dode Oehoes en vijf dode Slechtvalken ingezonden, die alle het virus bij zich droegen.
Eerdere voorjaren met vogelgriep
Hoewel er momenteel sprake lijkt te zijn van een afname van het aantal besmettingen, is de kans klein dat het virus helemaal verdwenen is. Het eerste voorjaar waarin het lang aanwezig blijven van vogelgriep na de winter voor grote problemen voor vogels in de broedtijd zorgde, was dat van 2022. Toen werden negen van de tien aanwezige kolonies van de Grote Stern getroffen door vogelgriep, met vanaf juni massale sterfte als gevolg. Een jaar later tekende zich een soortgelijke uitbraak af in talloze kolonies van de Kokmeeuw. De eerste tekenen werden toen al zichtbaar in maart, maar de sterfte piekte wederom in juni. In die maand was er eveneens sprake van verhoogde sterfte onder Visdieven. De voorjaren van 2024 en 2025 verliepen vervolgens betrekkelijk rustig, al waren er lokaal wel indicaties voor viruscirculatie (zoals in juni 2025 op Walcheren, Zeeland).
De komende periode
Valt op basis van de gebeurtenissen uit het verleden iets te zeggen over wat ons de komende periode te wachten staat? Nee, niet echt. Vogelgriepuitbraken laten zich lastig voorspellen. We hebben inmiddels wel een vrij scherp beeld van welke soorten kwetsbaar zijn (watervogels die in dichte groepen broeden/leven, plus een aantal roofvogels en aaseters) en ook van waar en wanneer deze soorten in Nederland voorkomen. Maar door het telkens optreden van nieuwe virusvarianten, variatie in de mate van blootstelling en de invloed van mogelijke eerdere besmettingen, kan niemand echt zeggen wanneer en bij welke soort(en) de volgende problemen zullen optreden. Het voornaamste wat we kunnen doen, is de situatie nauwlettend volgen. En daar kunnen we een ieders hulp uiteraard goed bij gebruiken.
Melden en onderzoeken van dode vogels – beluister de podcast
Op de websites van het DWHC en Sovon is veel informatie te vinden over hoe je zelf een bijdrage kunt leveren aan het onderzoek naar vogelgriep en andere vogelziekten. Wil je eens wat meer achtergronden horen bij dit belangrijke werk? Beluister dan onze gloednieuwe podcast, waarin Wim van Boekel uitlegt hoe onderzoek naar dode vogels in het veld verloopt en Judith van den Brand het onderzoek bij het DWHC toelicht.
