Achtergrond Ornithologisch Erfgoed

Archieven raken na het overlijden van de eigenaar/beheerder vaak in handen van familieleden, particulieren of instellingen die geen goed of volledig beeld hebben van de waarde. Het gevolg is helaas regelmatig dat de archieven verloren gaan. De leden van de Avifaunistische Kring Nederland (AKN) hebben specifieke ornithologische kennis waardoor de AKN een bijdrage kan leveren aan het behoud van deze archieven. De AKN heeft, als sectie van de Nederlandse Ornithologische Unie (NOU) in zijn reglement de aandacht voor het ornithologisch erfgoed verankerd en op 1 april 2014 is het project Ornithologisch Erfgoed gestart, met financiële steun van het IJsvogelfonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds, het Jaap van Duijn Vogelfonds en de NOU.

De waarde van de ornithologische archieven hebben de deelnemers aan deze activiteit als volgt geformuleerd:

  • Vogels dienen op een effectieve manier beschermd te worden. Daarbij helpt inzicht in vogelpopulaties van specifieke gebieden in vroegere jaren. Sommige archieven dragen nadrukkelijk bij aan dat inzicht. We spreken dan over de ornithologische waarde van deze archieven;
  • Minstens zo belangrijk is inzicht in de vroegere methoden van onderzoek en beheer,  in de manier waarop amateurs en professionals in het verleden samenwerkten, en in de rol van verschillende personen en instituties. Tijdens het voorwerk in de afgelopen jaren hebben wij kunnen vaststellen dat verschillende archieven juist op deze culturele waarde bijdragen aan inzicht.

In het verleden zijn er archieven met belangrijk referentiemateriaal verloren gegaan. Voorbeelden zijn landelijke archieven van het Rijksinstituut voor Natuurbeheer, delen van het natuurwetenschappelijk archief van Staatsbosbeheer en diverse regionale en persoonlijke archieven. Daarom is op initiatief van de AKN een traject ingezet voor een landelijk gedragen aanpak. Hierover is overeenstemming bereikt met de NOU, Vogelbescherming Nederland, Sovon Vogelonderzoek Nederland en Naturalis Biodiversity Center: de vier landelijke organisaties die regelmatig geconfronteerd worden met verzoeken tot archivering.

Werkgroep Ornithologisch Erfgoed: meldpunt voor ornithologisch archiefmateriaal

De activiteiten voor behoud van ornithologisch erfgoed kregen vanaf 1 januari 2018 een structureel karakter. De projectstatus ging over in de Werkgroep Ornithologisch Erfgoed (WOE), het landelijke meldpunt voor ornithologisch archiefmateriaal. De zorg voor structureel behoud van dergelijk materiaal  blijft het centrale doel van de WOE en dit ‘veiligstellen’ is al voor een flink deel gelukt. Er zijn inmiddels tientallen archieven onder gebracht bij verschillende instellingen. (Zie enkele voorbeeld onder ‘anekdotes’.) De voorbereidingen voor de overdracht naar een archiefinstelling gebeuren per archief in een dienstverlenende aanpak naar de betrokken eigenaar/beheerder van het materiaal of naar nabestaanden van de archiefvormer. 

Een goede infrastructuur is hierbij belangrijk. Die hebben we gecreëerd door een projectmatige aanpak met brede steun van de hierboven genoemde landelijke organisaties. Voor elk archief wordt bepaald wat de inhoud is, welke waarde het vertegenwoordigt en in welk archief of museumcollectie het materiaal het beste tot zijn recht komt. Bovendien wil de werkgroep een stimulans bieden om tot archiefbeleid te komen bij relevante instellingen. Te vaak zijn het niet alleen particulieren die het belang van het erfgoed onvoldoende zien, maar ook archiefbewarende instellingen.  

Met vervolgstappen - na het veiligstellen- richting vindbaarheid en zoekmogelijkheden in de archieven, is inmiddels een begin gemaakt door aansluiting (vanaf 1 november 2018) bij het landelijke universitaire project ATHENA.

Tevens wordt er nagedacht over tentoonstellingsmogelijkheden.